فیلم Once Upon a Time in the West 1968

همه چیزِ موردانتظار از یک وسترن. با پوزش (نه واقعاً!) از طرفدارانِ مخالف، این فیلم واقعاً یک وسترن کلاسیک است. برخی نقد کرده‌اند که بعضی صحنه‌ها طولانی‌اند و برداشت‌های نزدیکِ طاقت‌فرسا دارند، اما من فیلم‌برداری را جذاب یافتم. آن نماها تقریباً به اندازهٔ یک دیالوگ طولانی از وسترن‌های قدیمی، شخصیت‌ها را آشکار می‌کنند. گاهی در یک "اسپاگتی وسترن" فکر می‌کنم ای کاش آن آدم بی‌گناه نمی‌مرد، اما...

همه چیزِ موردانتظار از یک وسترن. با پوزش (نه واقعاً!) از طرفدارانِ مخالف، این فیلم واقعاً یک وسترن کلاسیک است. برخی نقد کرده‌اند که بعضی صحنه‌ها طولانی‌اند و برداشت‌های نزدیکِ طاقت‌فرسا دارند، اما من فیلم‌برداری را جذاب یافتم. آن نماها تقریباً به اندازهٔ یک دیالوگ طولانی از وسترن‌های قدیمی، شخصیت‌ها را آشکار می‌کنند. گاهی در یک "اسپاگتی وسترن" فکر می‌کنم ای کاش آن آدم بی‌گناه نمی‌مرد، اما در غرب وحشی بی‌گناهان هم می‌مردند، احتمالاً خشونت بی‌معنی زیادی آن‌جا رایج بوده، درست مانند حالا. انتخاب برونسن به‌عنوان قهرمان در ابتدا برایم عجیب آمد، هرچند چه کسی می‌تواند به کارگردانی که هِری فُندا را—که همیشه شخصیتِ مثبت می‌آوردند—به عنوان شرورِ اصلی انتخاب کرد، خرده بگیرد؟ او در این نقش بد عمل نکرد. و دست‌کم برای شخصیتِ موسیقیدانِ هارمونیکا پیش‌زمینه‌ای می‌بینیم، برخلاف بلاندی در فیلمِ لیونه. روزی روزگاری در غرب، به‌نظرم، یک کلاسیکِ وسترن است؛ تراژدیِ یونانی با چکمه‌های پنجه‌دار. پس مرا بزنید—از ده قدم! شاید نتوان گفت فیلمنامه به‌طور کامل از شخصیتِ «مردِ بی‌نام» کلینت ایستوود کپی نکرده، اما موضوع مهم نیست. اگر طرفدارِ اسپاگتی وسترن‌ها هستید، این فیلم گامی رو به جلو است. ایدهٔ قرار دادن فُندا در نقشِ آدمِ بد و برونسن در نقشِ ضدقهرمان اولش شوکه‌کننده بود، اما در پایان می‌بینم که این انتخاب به نفع فیلم تمام شد و همهٔ شخصیت‌ها را پیچیده‌تر، مبهم‌تر و واقعی‌تر کرد. اگر طرفدارِ کلینت ایستوود هستید، قطعاً این فیلم را دوست خواهید داشت. بدترینِ بدترینِ وسترن‌های لیونه. لیونه با آثارش وسترن را نابود کرد؛ اما تقصیر به گردنِ منتقدانی است که فقدان انگیزه، الهام، باورپذیری، ارزش سرگرمی و استراتژی را ستایش کردند—کلاً یک فقدان کامل. این یکی احمقانه‌ترینِ وسترن‌های اوست؛ مصنوعی‌ترینِ ساخته‌هایش. باز هم یک داستانِ کلیشه‌ایِ «قهرمانِ نیمه‌خدای یونانی» از خدایان، نیمه‌خدایان و سربازانِ مرغوب کشته‌شدنی؛ هرچه آدمِ قاتل‌تری باشی، بیشتر شبیهِ خدا هستی. پیامِ خیلی خوبی است! اینجا قهرمانِ نیمه‌خدا برای انتقام آمده، فرمولِ معمول هالیوود: او می‌خواهد فرانک را بکشد، کسی که تنها انگیزه‌اش کشتارِ سادیستی است چون فرانک برادرِ او را کشته. پس قهرمانِ سنتی‌مان چه می‌کند؟ همه را می‌کشد به جز فرانک، حتی مردانی را که تلاش می‌کردند فرانک را بکشند (هنری فُندا). گفتم احمقانه است و هیچ‌کس نمی‌تواند انگیزه‌های شخصیت‌ها را بپذیرد. این یکی احمقانه‌ترینِ وسترن‌هاست. از همه بدتر، هدر دادنِ بازیگرانی مثل فُندا، رابردز، برونسن، ایلام و استرُد روی این فیلمنامهٔ احمقانه است. یکی از بزرگ‌ترین فیلم‌های وسترن. وسترن‌های مشترکِ ایتالیایی و آمریکایی (که بهشان «اسپاگتی-وسترن» می‌گویند) از بهترین‌های ژانر هستند؛ ترکیبی هوشمندانه از اکشن خشن تیراندازان غرب وحشی و ذوق واقع‌گرایی و توجه به جزئیات فیلم‌سازان ایتالیایی. سرجیو لیونه در این میان چهره‌ای اجتناب‌ناپذیر است و مسئول بزرگ‌ترینِ اسپاگتی‌ها بوده. در این فیلم هم کار درخشان و پرکیفیتی ارائه می‌دهد. آن را بهترین کارِ دورانِ خودش یا بهترین اسپاگتیِ مطلق نمی‌دانم، اما قطعاً شایستهٔ جایگاهِ برتر است. فیلم با صحنهٔ کشتارِ یک مهاجر ایرلندی و خانواده‌اش آغاز می‌شود؛ مردی که مخفیانه چندهمسری می‌کرد و چند هکتار زمین بی‌اهمیت را به همسر دومش می‌گذارد—اما افرادی حاضرند برایِ آن بکشند. مرد زیرک ایرلندی تنها زمینی را خریده بود که برای راه‌آهن قابل‌استفاده بود و حتی حقِ ساختِ ایستگاه و سکونتگاهی جدید را هم به‌دست آورده بود. میانِ ماجرا، یک تفنگچی در جستجوی انتقام شخصی و دیگری که برای راه‌آهن کار می‌کند حضور دارند. صادقانه بگویم: فیلم خوب است. یک کلاسیکِ واقعی و تقریباً واجب برای هر عاشقِ سینما—البته واجب به‌معنای پسندیدنِ آن نیست! فیلم کامل نیست و اشکالاتی دارد که اشاره خواهم کرد، اما ویژگی‌ها و کیفیت‌هایی هم دارد که ارزشمندند. فیلم‌برداری بسیار شکیل است، نورپردازی و رنگ‌بندی خوب‌اند. دکور و لباس‌ها زیباست، هرچند تعیین زمانِ دقیق فیلم دشوار است: صحنه‌آرایی و طراحی لباس ظاهراً بیشتر دغدغهٔ زیباشناختی داشته تا دقت تاریخی؛ ترکیبی از اشیاء و پوشاک دهه‌های 1870، 1880 و 1860 دیده می‌شود. آیا این مشکلِ بزرگی است؟ نه، ولی نشانه‌ای از سهل‌انگاری نسبت به دقت تاریخی است. جلوه‌های بصری و ویژه خوب به‌کار رفته و موسیقیِ فضای‌ساز و قدرتمندِ انیو موریکونه یکی از قوی‌ترین آثار اوست. متأسفانه تدوینِ فیلم بهترین نیست؛ برش‌ها گاهی چنان ناگهانی و خشن‌اند که آدم گمان می‌کند فیلم به دلیلی بعد از تدوین کوتاه شده. و شاید بزرگ‌ترین مشکل، ساختارِ کند و گاه آزاردهندهٔ فیلم باشد: هر صحنه گاهی حدود سه دقیقه طولانی‌تر از نیاز است و طول کلی فیلم به‌طور غیرضروری تا سه ساعت می‌رسد. نقش‌آفرینی‌ها قابل تحسین‌اند: در میانِ بازیگرانِ ایتالیاییِ کم‌نام، چند بازیگر برجسته هستند که ناامید نمی‌کنند و اجراهایی درخشان ارائه می‌دهند. چارلز برونسن مردِ جنگ‌دیده‌ای با قلبِ خوب است و کاریزمایی عظیم که هر بار حضورش جلب توجه می‌کند. هنری فُندا به‌عنوان ضدقهرمان مؤثر است و نشان می‌دهد بازیگر چقدر تطبیق‌پذیر است. کلودیا کاردیناله، از موزه‌های آن دوره، استقامتِ روحیِ چشمگیر، کاریزمای بالا و زیبایی‌ای دارد که هنوز به‌یاد مانده. جیسون رابردز نقشِ مردِ خوبِ کمکی را دارد که پایانش بد است تا قهرمان را بزرگ جلوه دهد، اما از این فرصت استفاده می‌کند و تمامِ ارزشِ بازیگری‌اش را نشان می‌دهد. وسترنِ فوق‌العاده‌ای که مدت‌ها به‌خاطر داشتنِ دی‌وی‌دی قدیمی ندیده بودم؛ با انتشارِ نسخهٔ 4K تصمیم گرفتم 165 دقیقه را تماشا کنم و تجربهٔ شگفت‌انگیزی بود. اجراها عالی‌اند، به‌ویژه جیسون رابردز و چارلز برونسن. سرویسِ دیگری از سرجیو لیونه—هرچند من احتمالاً «خوب، بد، زشت» را بیشتر می‌پسندم، اما خیلی هم تفاوت ندارد. امتیاز: 4.5/5 این فیلم یک شاهکارِ داستان، صدا و تصویر است. نماها و سکانس‌های طولانیِ دقیق، چشم‌نواز و تنش‌زا پادزهری فوق‌العاده برای فیلم‌های امروزند که باید هر سه دقیقه یک اتفاق فوق‌العاده بیفتد. صحنهٔ افتتاحیهٔ فیلم برای من مورد علاقه‌ترین است. چه کسی فکر می‌کرد این‌قدر جذاب باشد که اتفاقِ کمی برای مدتِ طولانی رخ دهد (یازده دقیقه تا اولین دیالوگِ چارلز برونسن). عکاسی، صدای آسیابِ بادیِ جِرخور، ایجادِ تنش و انتظار—و سپس عمل. واقعاً جادویی است. از ابتدا معلوم است چه کسی مسئولِ کشتارِ گسترده‌ای است که «جیل» (کلودیا کاردیناله) وقتی به مزرعهٔ خانواده‌اش می‌رسد با آن روبه‌رو می‌شود. او ویران شده، تنها مانده و آشکارا نسبت به «هارمونیکا» (چارلز برونسن) شکاک است؛ کسی که زیاد صحبت نمی‌کند مگر با ساز یا هفت‌تیرش. آنچه از جرم می‌دانیم این است که آن را به نفعِ مالکِ راه‌آهن «مورتون» انجام داده‌اند که خدماتِ «فرانک» (هنری فُندا) و آدم‌کش‌هایش را استخدام کرده تا زمینِ خانوادهٔ او را ارزان به‌دست آورند. هم‌زمان «چی‌یِن» (جیسون رابردز) هم که فرانک سعی در فرافکنیِ جنایات بر او دارد، در این توطئه گرفتار می‌شود. با ناکارآمدی مردمانِ شهر برای کمک به این دختر در بند، آیا شوالیهٔ سفید جدیدش می‌تواند روز را نجات دهد؟ همان‌طور که همیشه در وسترن‌های سرجیو لیونه، همه چیز دربارهٔ بصری و موسیقی است. موریکونه در اوجِ قدرتش است و تصویرینگویی که جای دیالوگِ کم را پُر می‌کند برایم لذت‌بخش بود. هیچ‌کس عجله ندارد، هیچ‌چیز شتاب‌زده نیست و ریتمِ یخ‌آسا اما مؤثر است—خاصه آن‌جا که اتفاقات به تقابلِ اجتناب‌ناپذیری می‌رسند که می‌دانیم در راه است، اما این تنها یکی از نیم‌دِستگاه صحنه‌های سرنوشت‌سازِ پایانی این وسترنِ برجستهٔ انتقام است. کاردیناله نقشِ زیادی ندارد، اما در نقشِ «جیل» در ویرانهٔ زندگی‌اش با جذابیت می‌درخشد؛ مطمئن نیست که به چه‌کسی اعتماد کند—یا بیشتر احتمال دارد بداند که نباید به کسی اعتماد کند. اول دیدنِ فُندا در نقش چنین شروری دشوار بود، اما او با تهدیدِ محاسبه‌گرانه‌اش غافلگیر می‌کند و رابردز وقتی نقشِ بی‌ثبات و غیرقابل‌اعتمادِ «چی‌یِن» را بازی می‌کند که برای کمک به دوستِ موسیقیدانش وارد می‌شود، واقعاً نمایش را ربود. صحنهٔ پایانیِ فیلم از جنسِ افسانه‌های سینمایی است، مثل بسیاری از پایان‌های این کارگردان، و به نوعی این مجموعهْ پایانِ غربِ قانون‌گریز را بازتاب می‌دهد؛ راه‌آهن‌ها طمع را آوردند، اما همچنین پایانی بر بخش زیادی از وحشی‌بودنِ سرزمینی که دیگر چندان «کسب» نمی‌شود، بلکه «خریده» می‌شود. 97/100 عروسِ جوانی که برای اولین‌بار به مزرعهٔ همسرش برمی‌گردد، با خانواده‌ای روبه‌رو می‌شود که قتل‌عام شده‌اند و زمینشان تبدیل به تکه‌ای بیابان شده... و حالا کسی می‌خواهد او را هم بکشد. این شاهکار از سرجیو لیونه—کسی که می‌تواند هر قطرهٔ درام ممکن را از یک صحنه بیرون بکشد—در رقابت با اثرِ بزرگِ دیگرش «خوب، بد، زشت» است. شخصیت‌های کاملاً شکل‌گرفته، داستانی عریض و طویل، و ضیافتی سینمایی برای چشم‌ها، همه با حداقلِ دیالوگ، رویارویی‌های بزرگ و طنز. چه کسی فکر می‌کرد هنری فُندا بتواند چنین شروری باشد؟ بهترین است!